[Wpisz nazwę firmy]	
PAŁAC  W  ŻYROWEJ	
[Wpisz podtytuł dokumentu]	
	
x	
[Wybierz datę]	

PAŁAC W ŻYROWEJ

1. Wstęp

	Od zarania dziejów człowiek, gdy tylko znalazł sobie schronienie w zamkniętych przestrzeniach ze ścianami i sklepieniami, takimi jak jaskinie i groty chciał by wyróżniały się nie tylko funkcjonalnością, ale też i zdobieniami. Z tych powodów na ścianach grot i jaskiń znalazły się malowidła i ryty przedstawiające i upamiętniające dokonania rodzin. Z czasem człowiek coraz mniej wykorzystywał naturalne schronienia, a częściej budował własne. Stawał się coraz mniej uzależniony od warunków geologicznych i terenowych, jednocześnie dając podobne poczucie bezpieczeństwa. Kształt pierwotnych domostw był podporządkowany wcześniej wspomnianym funkcjom bezpieczeństwa, a także coraz bardziej rozwijającemu się poczuciu intymności i prywatności poszczególnych jednostek. O ile bowiem całkiem pierwotny człowiek był pozbawiony poczucia intymności to w miarę rozwoju cywilizacyjnego świadomość tego rodzaju wzrastała. Każda rodzina chciała mieć swoją własną niezakłóconą przestrzeń do własnych kłótni i nieporozumień. Budowano więc domy. Mimo, że warunki atmosferyczne dyktowały ogólny styl budowlany uwarunkowany rozwojem cywilizacyjnym w danej społeczności, to jak wskazują badania i odkrycia archeologiczne, każda budowla mieszkalna przejawiała dążenie do ukazania własnej odrębności. Przejawiało się to w stylu zdobień i estetyce. W miarę postępów cywilizacji style takie wykształcały jakiś jednolity font. Był on najpierw zależny od warunków w jakich budowano osady. A więc od dostępnych materiałów i od warunków klimatycznych, później coraz bardziej od powszechnie uznanych trendów estetycznych. Następowało to w miarę postępów w handlu i transporcie, gdy materiały wykorzystywane do budowy mogły być sprowadzane z innych rejonów świata. Tak zrodziły się style w architekturze. Zabytki architektury czasów antycznych, które jest  dane nam poznać wskazują, że wiele uwagi poświęcono wykonaniu owych dzieł. Aleksandria, piramidy, Pantenon, Coloseum, Forum Romanum. To już nie były domy pełniące funkcję mieszkań dla poszukujących spokoju i bezpieczeństwa domowników. To przede wszystkim dzieła sztuki mające spełniać jakieś funkcje użytkowe. Jedne funkcje publiczne inne mieszkalne jeszcze inne sakralne. Później nastały czasy gdy budowle szczególnie możnych władców, ale też już instytucji zaczęły z racji konieczności spełniać funkcje obronne. Jednak człowiek nie pozbawiał ich w związku z fortecznymi funkcjami estetyki. Piękne zamki średniowieczne do dziś zachwycają mrocznym nieco pięknem. Najpierw budowle w stylu romańskim budowanym przeważnie z kamienia, później zaczął  królować gotyk. Zamek w Malborku jest jednym z pięknych przykładów połączenia funkcjonalności i estetyki z tego okresu. W miarę jak polityka staje się skuteczniejsza od zbroi i rusznicy tak grubość murów ustępuje przepychowi i bogactwu zdobień. Lecz nie tylko estetyka ma znaczenie i jest celem samym w sobie. Przepych i podkreślane na każdym kroku bogactwo podkreśla siłę i możliwości właściciela. Tak oto zamki ustąpiły miejsca pałacom. Sztuki antyczne w tym okresie przeżywają swój powrót do łask. W architekturze objawia się to zastosowaniem kolumn wzorowanych na greckich stylach. Niektóre budowle fasadami przypominają wręcz kopie budowli ateńskich. Jednak wymóg czasów powoduje, że surowość architektury starożytnej zostaje okraszona zdobnictwem współczesnym. Styl renesansowy w architekturze łączy właśnie motywy sztuk antycznych ze zdobyczami średniowiecza. (ten przypis jest w ciemno, trzeba zdecydowanie tu cos innego, za mało przypisow we wstepie) Architektura w swej naturze nie jest skłonna do gwałtownych przejść z epoki w epokę tak jak na przykład malarstwo czy literatura. Raczej cechuje ją łagodność i elastyczność pod tym względem. Trudno czasem jednoznacznie określić styl jakiejś budowli. Często z powodu tego, że architekt lub inwestor chciał połączyć kilka wizji wywodzących się z różnych stylów, a czasem po prostu z tego powodu, że budowla trwała setki lat i poprzez wieki ulegała remontom, przebudowom i w ogóle wpływom kolejnych właścicieli, którzy chcieli pozostawić  własny ślad, właśnie wprowadzając lub dodając jakieś szczegóły bądź zasadnicze zmiany w wyglądzie budowli. O ile renesans jeszcze trzymał się mocno odwołań do architektury starożytnej o tyle następujący po nim barok kusił architektów ogromną dowolnością form architektonicznych, zdobień, kolorów, kształtów. Porównując kilka budowli z tego okresu i zwracając uwagę na jeden z elementów budowli – wieżę, można dostrzec wielość i dowolność koncepcji. Z pośród licznych budowli, jakie zachowały się w naszej części Europy z tamtego okresu, jednym z wartych zainteresowania jest pałac w Żyrowej. Nie oparł się on wpływom czasu, oraz działalności ludzkiej, jednak dość wiernie zachował swą pierwotną formę.

2. Historia pałacu

Zanim jednak pałac powstał tereny Śląska były wielokrotnie podbijane, a pierwsze ślady pobytu na terenach gdzie ówcześnie się znajduję sięgają okresu paleolitu, czyli 70.000 do 8.000 lat przed naszą erą. Jak wynika z badań archeologicznych ludzie utrzymywali się wtedy ze zbieractwa i myślistwa. W młodszej epoce kamiennej na Śląsk przybywa nowa ludność, która zaczęła zakładać pastwiska i uprawiała ziemię. O tak wczesnej obecności człowieka na ziemiach Śląska świadczą odkrycia śladów osadnictwa, jak również narzędzi jakimi posługiwano się w tamtym czasach. W samej Żyrowej archeolodzy odkryli dwa wyroby krzemienne, fragment rdzenia krzemiennego i skorupy naczyń glinianych. W II wieku naszej ery na Śląsku pojawiają się plemiona germańskie, które zamieszkiwały te ziemie do końca VI wieku, następnie Słowianie. Około IX wieku nasz kraj zamieszkiwało 1,25 mln ludności. Z początkiem X wieku ziemie śląskie znajdowały się pod władaniem państwa czeskiego, w późniejszym okresie przejęli kontrolę nad nimi władcy z linii Piastów . Znacznie później w wieku XIII powstają  nowe wsie i miasta. Jedną z osad na tym terenie jest  Żyrowa leżąca u podnóża najwyższej góry górnego śląska. Najstarsze wzmianki o wsi Żyrowa pochodzą z około 1285 roku kiedy to książę Bolesław Opolski nadaje dobra żyrowskie ojcom cystersom z Jemielnicy. Jednak jako datę udokumentowaną historycznie przyjęto rok 1302, w którym  to roku papież Bonifacy VIII  w swej bulli z 16 lutego wymienia wieś Zierova, jako jedną z wielu do płacenia dziesięciny na rzecz klasztoru ojców cystersów z Jemielnicy. 700 lat historii tej wsi nie obfituje w szczególnie burzliwe wydarzenia. Zwykła spokojna cicha wioska jakich wiele na całym świecie. W ciągu tych siedmiu wieków dorobiła się ona jednak dwóch pięknych zabytków: kościół pod wezwaniem św. Mikołaja oraz wczesnobarokowy pałac wybudowany nie opodal. Historia pałacu sięga roku 1447 kiedy to dobra żyrowskie zostają nadane rycerzowi Zyrowsky’emu za wielkie zasługi w wojnie z Turkami. W tym czasie powstała tam rezydencja Żyrowskich. Jak wynika z badań był to dwukondygnacyjny i dwutraktowy dworek  wzniesiony na planie prostokąta. Żyrowscy przeszli jednak na początku XVI wieku na protestantyzm i wzięli udział w wojnie protestanckich Czechów przeciw katolickiej Austrii. Protestanci ponoszą klęskę w bitwie pod Białą Górą, a Georg Friedrich von Zierowsky zostaje oskarżony o zdradę stanu przez cesarza Ferdinanda II cesarza Austrii i zostaje skazany na dożywotnie więzienie oraz przepadek wszystkich dóbr, a reszta rodziny została skazana na wygnanie. Działo się to w roku 1629. Dwa lata później za symboliczną cenę 24000 talarów, w zamian za zasługi dla cesarstwa, dobra żyrowskie kupuje Melchior Ferdinand von Gaschin. Ród Gaschin wywodzi się od Gaszynów  szlachty spod Wielunia, dlatego często można w różnych opisach spotkać się właśnie również z takim nazwiskiem właścicieli Żyrowej. W roku 1631 na miejscu rezydencji poprzednich właścicieli zaczyna on budowę pałacu. By podkreślić swoją pozycję społeczną dzięki  znacznym zasobom finansowym rozpoczął budowę pałacu, którym zamierzał olśnić ówczesną arystokrację śląską. Nieznany z nazwiska architekt ułożył plany wczesnobarokowego pałacu w stylu zwanym manieryzmem. Budowa zakończyła się zasadniczo w roku 1644. Po śmierci Melchiora następni Gaszynowie ciągle coś zmieniali jednak w budowli lub dobudowywali. Pałac powstał na podstawie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem i reprezentacyjnym skrzydłem południowym z trzema wieżami. Przeciwległe, północne skrzydło było 3- kondygnacyjne pokryte czterospadowym dachem. Inne skrzydła były 2-kondygnacyjne i miały dachy płaskie. Ostatnia znaczna przebudowa miała miejsce w roku 1781, kiedy to został przebudowany dach północnego skrzydła na mansardowy, pozostałe skrzydła otrzymały dachy 2-spadowe i została dobudowana część gospodarcza z drugim dziedzińcem od strony północnej. Po przejściu śląska pod panowanie Prus ród Gaszynów utracił wcześniejsze wpływy i zaczął podupadać. W 1852 roku Żyrowa zostaje sprzedana przez Leopolda von Gaschin i kilkakrotnie zmienia właścicieli. Sam pałac również popada w zaniedbanie, gdyż kolejni właściciele nie remontowali go, ani nawet w nim nie zamieszkiwali. Zbawienny dla losów pałacu okazał się rok 1899. Wtedy to zamożny amerykański przedsiębiorca nazwiskiem Knowlton kupił pałac i oddał go w prezencie ślubnym swej córce Mary, która wychodziła za mąż za hrabiego Johanna von Francken – Sierpstorpff. Młoda niezwykle energiczna amerykanka zakochała się w tym pałacu i postanowiła przywrócić mu dawną świetność. W latach 1904-1911 trwały prace remontowe i renowacyjne mające przywrócić dawny blask budowli. Elewacja otrzymała ślepe balustrady, ślepe arkady o łukach koszowych, uszate obramienia okienne z dekoracją o motywach roślinnych i zwierzęcych nad oknami, i inne ozdoby architektoniczne. Przyczyniło się to wydatnie do podniesienia świetności tej rezydencji. W tym czasie hrabina Mary gromadziła stylowe meble oraz obrazy, gdyż była znana z zamiłowania do kolekcjonowania dzieł sztuki. Prawdopodobnie wpłynęło to motywująco na rekonstrukcję wnętrz pałacu, które stając się tłem i otoczeniem gromadzonych mebli, rzeźb i obrazów przywoływały historyczną przeszłość siedziby i nawiązywały do pierwotnego stylu. Niektóre pomieszczenia, szczególnie reprezentacyjne otrzymały stiukowe dekoracje sufitów ze złoceniami i takież obramowania na kolekcję obrazów. Pałac był tak świetny, że w roku 1910 pałac odwiedził Wielki Książę Franz Friedrich Ferdinand von Mecklenburg – Strehlitz – druga osoba w cesarstwie Prus , a w następnym roku Cesarz Wilhelm II. Na pamiątkę pobytu cesarza zasadzono nieopodal pałacu dąb, który rośnie do dziś. W roku 1934, gdy zmieniła się sytuacja polityczna i gdy Hitler przejął władzę w Niemczech, Żyrowę opuścił Graf Klemens von Sierpstorpff obawiając się szykan, ze względu na swe pochodzenie. Jego żona z dziećmi mieszkała tam jeszcze do 1938 roku, a potem również opuściła swoją posiadłość. W większej części II wojny pałac nie ucierpiał szczególnie, gdyż mieściło się w nim archiwum wojskowe III Rzeszy, był więc z racji funkcji dobrze strzeżony przed dewastacją. Żołnierze Armii Czerwonej zajęli te tereny na początku 1945 roku. Po wkroczeniu do zamku i zastrzeleniu usiłującego chronić pałac zarządcy, splądrowali i zdewastowali pałac niszcząc wiele zabytków. Pod koniec wojny w mocno już zniszczonym pałacu urządzono dom dla dzieci – ofiar powstania warszawskiego, a po wojnie prewentorium dla dzieci zagrożonych chorobami płuc. Od tej pory pałac zostawał pod administracją ministerstwa zdrowia i bezpośrednio zarządzał nim Zespół Opieki Zdrowotnej w Krapkowicach, a później w Kędzierzynie-Koźlu. W latach 1958 – 1960 przeprowadzono przebudowę by zaadoptować pałac do celów jakim miał służyć, jednak przebudowano tylko wnętrza. Bryła budynku została nienaruszona. Od tego czasu pałacu nie remontowano, a sytuacja finansowa służby zdrowia pogarszała się i zabytek ulegał dewastacji bez koniecznych remontów. W roku 1982 prewentorium zostało zamknięte. W roku 1985 pałac kupiła duża firma „Remak” i energicznie przystąpiła do prac remontowo-renowacyjnych. Jednak zapaść gospodarki przyczyniła się do upadku firmy i nie zdołała ona ukończyć remontu. Co gorsza trzeba było zrezygnować również ze stróża, który opiekował się i pilnował dóbr pałacowych. I tak przez kilka lat pałac niszczał i ulegał nawiedzającym go od czasu do czasu poszukiwaczy co cenniejszych elementów wyposażenia. Zniknęły odnowione parkiety i mozaikowe posadzki, zabytkowe piece kaflowe, centralne ogrzewanie, a nawet dzwon z 1539 roku.

3. Opis obiektu
Pałac jest zbudowany w stylu wczesnego baroku. Dekoracje fasad były rekonstruowane w znacznej mierze na wzór pierwotnych na przełomie XIX i XX wieku, natomiast dekoracja wnętrz pałacu pozostała neobarokowa. Umiejscowiony jest on w północnej części wsi i  zwrócony frontem na południe. Wykonany z cegły oraz kamienia i tynkowany. Kształt pałacu tworzy rozległy, zwarty kompleks budynków złożony z dwóch czworobocznych dziedzińców: Od zachodu pałacowego, a od wschodu gospodarczego. Wokół prostokątnego dziedzińca pałacowego znajdują się prostokątne budynki: Od północy dwupiętrowy budynek główny z nowszymi przybudówkami przy elewacji wschodniej i tylnej, od zachodu i południa znajdują się skrzydła jednopiętrowe (rys.1). Dziedziniec gospodarczy jest nieregularny i zamknięty jest częściowo długimi, prostokątnymi budynkami, a w narożniku również częściowo północno – wschodnim murem. Od południa znajduje się oficyna mieszkalna stanowiąca przedłużenie frontowego skrzydła pałacowego o lekkiej zagiętej ku południu osi. Od wschodu znajduje się dawna stajnia, czyli budynek gospodarczy, z niską cylindryczną wieżą przy narożu południowo – wschodnim. Od północy wąska piętrowa przewiązka łączy korpus główny pałacu z nowszymi kuchniami. Korpus główny ma układ dwutraktowy, natomiast skrzydła i oficyna mieszkalna są jednotraktowe, z korytarzami i krużgankami od strony dziedzińców. Fasada południowa skrzydła frontowego jest dwunastoosiowa, flankowana z wysuniętymi z naroży ośmiobocznymi, czterokondygnacyjnymi wieżami z nadbudowaną nad przejściem w siódmej osi od zachodu czworoboczną wieżą, nieco niższą od wież skrajnych (rys.2). Pod wydatnym profilowanym gzymsem koronującym umieszczony jest kartusz z herbem Gaschinów. Kondygnacje są rozdzielone gzymsem. Dolna bez podziałów natomiast górna rozczłonkowana ślepymi arkadami pilastrowymi o łukach koszowych z kluczami. Okna osadzane są w listwowych obramieniach uszatych. Ponad oknami piętra znajdują się rozetki. Portal główny, z przejazdem zamkniętym półkoliście, ujęty jest parami pilastrów z belkowaniem o dekoracji roślinnej i kartuszem w przerwanym półkolistym przyczółku, na którym  widnieją postumenty z popiersiami i granatami. Ponad portalem umieszczone jest okno w ozdobnym obramieniu. Nad nim znajduje się podwójny kartusz herbowy(rys.3). Elewacja wieży bramnej ujęta są pilastrami korynckimi i podziałami ramowymi z boniowaniem. Od frontu widzimy okno uszate z trójkątnym przyczółkiem i muszlą. Nad nim umieszczone jest owalne okienko strychowe. Brama przejazdowa łącząca dziedzińce zamknięta jest łukiem koszowym. Dziewięcioosiowa elewacja dziedzińcowa skrzydła frontowego posiadała otwarty krużganek filarowo – arkadowy w przyziemiu i analogicznie zamurowanym na piętrze. Arkady są zamknięte łukiem koszowym, a filary pilastrowane. Pomiędzy cokołami filarów piętra wykonana jest ślepa balustrada o motywie skośniej kratownicy. Nieco szersze od pozostałych przęsło bramowe wsparte jest na szerszych filarach opiętych pilastrami bliźniaczymi. Elewacja dziedzińcowa korpusu głównego jest w większości piętnastoosiowa, jedynie w przyziemiu i na piętrze pomiędzy skrzydłami bocznymi jest dziesięcioosiowa. Kondygnacje całego pałacu nie są wszędzie jednakowej wysokości. Najniższa kondygnacja to kondygnacja parterowa, najwyższa natomiast drugiego piętra. Wszystkie kondygnacje rozczłonkowane są ślepymi pilastrowymi arkadami o łukach spłaszczonych z nowymi kluczami. Poniżej okien drugiej kondygnacji znajdują się ślepe balustrady o motywie skrzyżowanych pasów, natomiast ponad oknami trzeciej już kondygnacji wykonano stiukowe płaskorzeźby. Przęsło środkowe jest nieco szersze od pozostałych. Pomiędzy kondygnacjami, rozdzielone cokołami pilastrowymi znajdują się ślepe balustrady o motywie skośnej kratownicy, jak pisałam już wyżej. Okna przyziemia są małe, kwadratowe. Okna piętra natomiast są prostokątne  w listwowych obramieniach uszatych. Skrzydło zachodnie posiada kondygnację piętra nieco wyższą od analogicznej kondygnacji skrzydła frontowego. Ośmioosiowa elewacja dziedzińcowa powtarza w uproszczeniu podziały dwóch dolnych kondygnacji korpusu głównego, a wejście umieszczone jest w obramieniu o motywach kartuszowych i kaboszonowych. Nieregularny rytm osiowy prezentuje tylko elewacja zewnętrzna. Od wschodu umieszczone jest wąskie piętrowe skrzydło parawanowe z przejazdem na dziedziniec gospodarczy i otwartą galerią na piętrze. Skrzydło parawanowe ośmioosiowe z sześcioma przęsłami otwartego krużganka kolumnowego na piętrze, równiej posiada, analogicznie jak wszędzie, kratownicową balustradę. Wieże zwieńczone są dwustrefowymi ściankami kolankowymi, przedzielonymi gzymsem, z owalnymi okienkami i płycinami w opaskach. W przyziemiu znajdują się dwa wejścia w prostokątnych obramieniach o skromnej dekoracji kartuszowej i kaboszonowej. Zarówno elewacje boczne jak i tylna zniekształcone są nowszą przebudową. Elewacja oficyny, znajdującej się na dziedzińcu gospodarczym jest dwunastoosiowa o podziałach analogicznych od podziałów skrzydeł dziedzińca pałacowego. Posiada okna prostokątne w obramieniach uszatych oraz pośrodku zamkniętymi łukiem koszowym i owalnym. Dawna stajnia, to nic innego jak sześcioosiowy budynek gospodarczy z przejazdem zamkniętym półkoliście w obramieniu boniowanym. Przewiązka łącząca budynek główny z kuchniami jest dziesięcioosiowa. Na jej piętrze znajduje się krużganek filarowy o arkadach zamkniętych łukiem spłaszczonym, zwieńczona ślepą balustradą o motywie skośnej kratownicy. W południowo – zachodnim narożniku korpusu głównego znajduje się główna dwubiegowa klatka schodowa. Pomieszczenia budynków mieszkalnych w przyziemiu są sklepione kolebkowo z lunetami. W pozostałych pomieszczeniach oraz na piętrach zamiast sklepień występują stropy zdobione sztukaterią w stylu neobarokowym, w wieżach sklepienia kopulaste – klasztorne, a w budynku gospodarczym sklepienie kolebkowe z lunetami. Wszystkie dachy są kryte dachówką: Nad budynkiem głównym jest to dach mansardowy z nowymi lukarnami, nad skrzydłami siodłowe, nad skrzydłem parawanowym i przewiązką pulpitowe a nad wieżą przy oficynie stożkowy. Hełmy wież są wykonane w stylu barokowym, baniaste z ośmiobocznymi latarniami, również kryte dachówką. 

4. Zakończenie

	Dzieje  pałacu  naznaczone  są  okresami burzliwego rozkwitu  i upadków  po  ruinę. Bywał  perłą i ozdobą  ziemi  i  rodów  które  nim  władały, ale bywały czasy, gdy zapomniany  i  opuszczony,  pozbawiony  opieki  popadał  w  zapomnienie.  Rodziny  które  go  doceniały,  dbały o niego i  pielęgnowały  i mogły  liczyć  na  jego wdzięczność. Stawał  się  wizytówką,  której  nie  powstydziłyby się  rody królewskie.  Umiejscowienie pałacu  u  podnóża  góry św. Anny dodaje mu szczególnego uroku  i  jako  ekskluzywnej rezydencji  arystokratów.  Również  dziś  majętny  przedsiębiorca  wszedł  w  jego posiadanie  i  usiłuje  przywrócić  mu  dawną  świetność. Coś  szczególnego  jest  w  tym pałacu, że  znajdują  się  ludzie,  którzy  chcą  by  oświetlał swym  blaskiem  okolice i dodawał  właścicielom  splendoru. W  jakiś  sposób  mimo swego ogromu pałac jest przytulnym  miejscem  mieszkania  i  darzy  mieszkańców  urokiem i  ciepłem. Przebywając w  nim  choć  przez  chwilę  czuje  się  jakąś  niezwykłą  przytulność  tej  budowli. Zwykle  pałace,  czy  w ogóle budynki wystawione w stylu barokowym  rażą w oczy przepychem  i  wręcz  porażającą  mnogością  zdobień  i  upiększeń,  aż  do  przesłodzenia oczu. Ten pałac jednak jest inny. Pełen harmonii, stonowania, spokoju wypełnionego  estetyką  i  wyważonego nasycenia ozdobami. Umiejscowienie  go  na  tle bukowego  lasu  pokrywającego  zbocze  najwyższej góry górnego śląska dodaje mu familijnego uroku. Pałace świecą  takim  blaskiem  jakim  rozpalają  je  ich mieszkańcy. Pozostaje  mieć  nadzieję, że  aktualny  posiadacz  zapali  nowy,  świetny blask i jednocześnie przywróci  dawny  urok  w  mury  tej  perły  śląskiej  architektury.

      

Rys.1             

             

     Pałac w Żyrowej
A.	dziedziniec pałacowy; B. dziedziniec gospodarczy; C. kościół św. Mikołaja; 1. korpus główny; 2. skrzydło frontowe; 3. skrzydło zachodnie; 4. skrzydło parawanowe z galerią; 5. oficyna; 6. budynek gospodarczy;  7. przewiązka i kuchnie

rys. 2	

rys. 3

Bibliografia:
 1. Katalog zabytków sztuki w Polsce; tom VII. Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1963

 2.Pollock Edward, Historia Żyrowej Rodu Von Gaschin Fundatorów Klasztoru I Kalwarii Na Górze Świętej Anny, Wydawnictwo Żyrowa
 
3.Szołtysek Jerzy, Wielka Monografia Historyczna Ziemi Zdzieszowickiej: 45 lat nadania Zdzieszowicom praw miejskich 1962-2007, Wydawnictwo i Drukarnia SADY
 
4. Śląskie zamki i pałace; wydawnictwo Adan; rok 1998
 
5. WWW.wikipedia.org/wiki/Prehistoria_ziem_polskich

Ilustracje:

1. Śląskie zamki i pałace; wydawnictwo Adan; rok 1998

Spis treści:

1. Wstęp
2. Historia pałacu
3. Opis obiektu
4. Zakończenie