Referat na temat:
Cechy osobowości twórczej

Czym jest „osobowość twórcza”?. 
Jest nią artysta, ale przecież również inżynier, ekonomista, dzieciak malujący sprayem grafitti na ścianie twojego bloku. Czy jednak każdy inżynier lub ekonomista ma osobowość twórczą?. Nie każdy inżynier ma wewnętrzną potrzebę poszukiwanie czegoś nowego i odkrywanie nie odkrytego, nie poznanego.  Nie każdy ekonomista ma potrzebę i nie angażuje swojej wiedzy i sił w poszukiwanie nowych skutecznych mechanizmów rządzących pieniądzem. Wydawało by się, że wszyscy artyści to osoby o cechach osobowości twórczych, ale przecież jednak wśród nich przewagę mają rzemieślnicy tworzący bez wewnętrznej potrzeby poszukiwania nowych wyzwań, możliwości wyrażenia emocji lub zwrócenia uwagi słuchacza, widza. Tak więc dochodzimy do konkluzji, że osobowość twórcza to osobowość człowieka, który poszukuje. Poszukuje formy. Poszukuje rozwiązania niestereotypowego lub jeszcze nie znanego. Szuka wytrwale i potrafi znaleźć coś nowego. To osobowość odkrywcy. Ludzi twórczych cechuje odwaga, dociekliwość, otwartość, niezależność i bardzo duża wrażliwość. Nie wolno nam tu zapomnieć o ponadprzeciętnej inteligencji Osoby o umysłach humanistycznych lub technicznych. Każdy z nich coś tworzył. Każdy z nich na swój sposób był geniuszem.  Cóż znaczy to słowo? Słowo geniusz, pochodzi od mitologicznego określenia bóstwa opiekuńczego, dziś jednak jego znaczenie się nieco zmieniło. Obecnie tym terminem określa się osobę o nadzwyczajnych zdolnościach umysłowych. Posiadanie takich zdolności tłumaczono zazwyczaj jako dar od Boga, czyli jakąś ingerencją siły nadprzyrodzonej w życie zwykłego śmiertelnika. Od zarania dziejów naukowcy i badacze starali się zgłębić istotę twórczości poszczególnych wybitnych  jednostek. Czynili to starożytni myśliciele oraz nowożytni naukowcy. U progu XX wieku pytanie o osobowość stało się zainteresowaniem naukowców. Opierając się na historycznych 
poglądach, a także badaniach empirycznych próbowali  oni wysnuć wnioski i wyekstrachować specyficzne cechy właściwe osobowościom twórczym, a także poznać dlaczego poszczególne jednostki są nadzwyczaj twórcze, a inne są przeciętne. Zaczęły pojawiać się rożne teorie, niejednokrotnie ze sobą sprzeczne. Kwestią sporną jest też znaczenie, gdzie należy poszukiwać tych charakterystycznych cech. Wymieniano osobowość, intelekt, a także doszukiwano się ich w dziedzinie zaburzeń zachowania. Może z czasem genetyka odpowie na kilka pytań z tego zagadnienia? Dziwne, że wybitni twórcy są kojarzeni z takimi skrajnymi cechami jak koncentracja wszechstronność, ale również roztargnienie i niesystematyczność. Można zadać tu pytanie czy to stereotyp czy jednak pewna prawidłowość? A może to kwestia subiektywnego sposobu postrzegania ich dzieł i zachowań? Zastanówmy się czy można znaleźć uniwersalne cechy, które znamionują osoby twórcze?

Właściwie, jak mówią obserwacje i badania nie należy mówić o cechach osobowości twórczej w ogóle, ile o osobowości plastyków, literatów czy twórców w obrębie nauk matematyczno – przyrodniczych. Nie występuje zespół cech twórczej osobowości, ale istnieją rozmaite typy twórców (Nęcka, 1987). Poszczególni twórcy przejawiają najczęściej kreatywność w pewnej dziedzinie, albo grupie spokrewnionych z sobą ściśle dziedzin zainteresowań, jednak w innych dziedzinach twórczości nie wyrastają ponad przeciętność. Twórczy naukowcy cechują się silnym ego, wysoką inteligencją, wybitną niezależnością i małą wrażliwością na krytykę. Pisarzy wyróżnia elastyczność i oryginalność umysłowa, rozwinięta wyobraźnia i poczucie estetyczne, w mniejszym zaś stopniu niż u naukowców – racjonalne myślenie. Artyści (malarze, muzycy) natomiast charakteryzują się niższą od poprzednich grup inteligencją, choć nie jest to regułą przytaczając choćby postać Leonarda Da Vinci, wyższą oryginalnością pomysłów, pragnieniem doskonałości, wiarą we własne siły, ale też silniejszymi zaburzeniami neurotycznymi (por. Trzebiński 1976). Mimo to wszystkie różnice między twórcami a populacją nietwórczą są większe niż w obrębie samej grupy twórców. Trudno więc powiedzieć, że cechy wyróżniające jednostkę twórczą, są uniwersalne, ale skoro każdy twórca jest niepowtarzalny i oryginalny, to jednak pewne cechy są wspólne. 

Często można się spotkać z poglądem, że osobowości twórcze, to osobowości z zachwianą równowagą emocjonalna. Zdają się to potwierdzać niektórzy naukowcy w swych badaniach, jak na przykład włoski neurolog Lembroso, a także stereotypy bazujące na jaskrawych przykładach. Takimi przykładami są artyści, filozofowie, naukowcy z jawnymi zaburzeniami osobowości. Okazuje się że, znaczny procent twórców charakteryzuje się pewnym rodzajem nadwrażliwości, która powoduje trudności w życiu społecznym. Niektórzy twórcy rzeczywiście wykazywali poważne objawy kliniczne np. Hemingway, Munch, Gorky, Balzac. Obrazy Muncha. Np.  „Krzyk” lub „Vampyre” cechują się wyrażaniem bólu, a zarazem ukrytą empatią. Wyrażają pragnienie miłości, a zarazem pragnienie zadawania i odczuwania cierpienia. Typowy zespół rozchwiania emocji cechujący osoby z zaawansowanym BPD czyli Emocjonalnym Niestabilnym Zaburzeniem Osobowości.  Jest to akurat dość powszechne zaburzenie, jednak umiarkowane w swym natężeniu nie powoduje zaburzeń w funkcjonowaniu w otaczającym świecie. Osoby dotknięte silniejszą jego formą skupiają się na wyrażaniu w zakamuflowanej i jak najbardziej enigmatycznej formie wyrażania własnych emocji, którymi żyją na co dzień i posługują się jako wyznacznikiem do działań. Zatracają poczucie dobra i zła, a jedynie pielęgnują własne emocje i dążą do ich eskalacji. Mają skłonności do autoagresji i przesadnej tymczasowo empatii dla wybranej osoby. Często powodują samookaleczenia i często prowadzi to do aktów samobójczych. Tacy twórcy w swoich dziełach opisują wyjątkowo ostro własne emocje, a ich dzieła często szokują odbiorów. Odbiorca dzieła, ze względu na zakłócone relacje społeczne takiego autora jest często jedynym adresatem przesłania o jego odczuwanych emocjach. Warto zaznaczyć, ze wielcy myśliciele jak Platon, Sokrates, Empodokles, a więc jednostki wybitnie twórcze, według włoskiego neurologa Lembroso, cierpieli na obłęd. Właśnie dzieła niektórych szczególnie wybitnych twórców nasuwają pytanie czy mamy do czynienia z geniuszem czy szaleńcem. Zastanawiając się nad tym głębiej wydaje się, że trzeba mieć w sobie trochę szaleństwa by być geniuszem. Trzeba mieć wewnętrzną odwagę, by zmierzyć się z tym co przeciętni uznają za niemożliwe, lub pokazać to co społeczeństwa uznają za nienaruszalne tabu. Przytoczę tu przykłady badaczy średniowiecznych jak Giordano Bruno, który z pełną świadomością zgodził się zapłacić najwyższą cenę w imię własnych przekonań. Również Kopernik naraził się na potępienie. Przykładem może być również Platon. Z drugiej strony jednak szaleńca niekoniecznie stać na geniusz twórczy, czy w ogóle jakikolwiek nawet jeśli bardzo chce być tak postrzegany. Przykładem niech będzie Neron.  Jak wykazują w swych badaniach Eysenck i Strelau w wiele osób twórczych posiada cechę określoną mianem psychotyczności. Może ona w skrajnym nasileniu przybierać formy schizofrenii, gdzie formą ekspresji są zachowania patologiczne, psychopatii wyrażanej poprzez zachowania antyspołeczne i trzecia forma psychotyczności to wzmożona aktywność twórcza. Wydaje się też, że osoba posiadająca taką cechę może sięgać na przemian, albo jednocześnie po dowolną z tych form ekspresji. Według tych naukowców psychotyczność jest dwubiegunowa. Z jednej strony przejawia się altruizmem, empatią i konwencjonalnością, ale z drugiej strony, aspołecznością, skrajnym indywidualizmem oraz chłodem emocjonalnym. 
Eysenck w swym behawioralnym podejściu do związków pomiędzy twórczością jednostek, a zaburzeniami osobowości stworzył teorię, że jest to uwarunkowane genetycznie. Mianowicie wysnuł teorię, że ze względu na konstrukcję genetyczną organizm twórcy może wydzielać zwiększone ilości dopaminy, a ta  kolei wywołuje skutki psychotyczne, ale również zwiększa pobudzenie i stany euforyczne. Z kolei spadek poziomu dopaminy powoduje stany depresyjne. Zdają się to potwierdzać obserwacje, szczególnie ludzi sztuki, ale również studentów i naukowców, którzy częściej niż inni sięgają po środki, które stymulują wytwarzanie dopaminy. Takim środkiem jest na przykład kokaina. Często prowadzi to do uzależnienia co w świecie artystów nie jest rzadkim zjawiskiem. Czy zatem możliwościami twórczymi rządzi chemia? Wydaje się, że ma pewien wpływ, jednak przecież nie jest tak, że osoba z podwyższonym poziomem, czy to w naturalny czy też sztucznie wywołany sposób,  dopaminy automatycznie zaczyna posiadać możliwości twórcze

 Pewnym znakiem zapytania dla badaczy osobowości twórczych był związek pomiędzy inteligencją a zdolnościami twórczymi. Według badań Wallacha i Kogana występują cztery grupy osób z różnym powiązaniem pomiędzy inteligencją, a zdolnością twórczego myślenia: TI – twórcze i inteligentne, nTI – nietwórcze lecz inteligentne, TnI – twórcze lecz nieinteligentne oraz nTnI nietwórcze i nieinteligentne. W toku prowadzonych badań, również przez innych naukowców z dziedziny psychologii, np. Getzelsa i Jacksona ujawniono, że inteligencja nie przekłada się na zdolności twórcze, a jest jakby od nich niezależną cechą osobowości. Istnieją zarzuty, że badania prowadzono na nie reprezentatywnej grupie osób, jednak inne badanie nie zmieniają w znaczący sposób wyników. Analiza dotychczasowych badań nasuwa hipotezę o progowości zależności między inteligencją, a twórczością. Przyjmuje się, że znacząca zależność między tymi dwiema cechami występuje do progu zmierzonej inteligencji na poziomie 120 punktów. Powyżej tego progu zależność ta jest już nieznacząca. Niektóre badania wykazują związek między umiejętnością twórczego myślenia, a rozwiniętą intuicja i poleganiem na niej . Osoby twórcze i to zarówno twórcze w dziedzinach technicznych o umysłach matematycznych jak i artyści w dużej mierze polegają na własnej intuicji, która jednak poparta jest inteligencją. Korelacja tych dwu cech osobowości pozwala rozwinąć niestereotypowy sposób myślenia i spojrzeć na istotę dzieła bądź problemu z nowej nieznanej dotychczas strony, a to bądź prowadzi w ślepy zaułek, ale również nierzadko otwiera ukryte drzwi do nowatorskich rozwiązań, poglądów czy przedstawiania rzeczywistości. Objawia się w tym taka cecha jak niezależność skłonność do podążania nie utartymi ścieżkami. W pracy twórczej wiele z działań lub poszukiwań prowadzi do porażki, jednak wybitni twórcy w końcu osiągają swój cel. Świadczy to o tym, że jedną z cech wspólnych twórców, niezależnie od dziedziny działalności, jest wytrwałość. Umożliwia ona dążenie do celu mimo przeciwności i pokonywanie problemów stojących na drodze do stworzenia dzieła w zamierzonym kształcie. Dlaczego jednak wielu autorów, bądź naukowców po osiągnięciu sukcesu zaprzestaje działalności twórczej? Sternberg i Lubart w swojej pracy zauważają, że 80% wypromowanych doktorów przestaje wnosić coś istotnego do nauki. W muzyce znamy zjawisko „przeboju jednego sezonu”, albo „gwiazdy jednej nocy” Możliwe, że jest to jakiś syndrom zaspokojenia. Spełnienia swoich ambicji i przekonania, że więcej się osiągnąć nie da. Przekonanie autora po osiągnięciu sukcesu o własnej wartości i doskonałości pozbawia niejednokrotnie motywacji do dalszych i innych poszukiwań. Osobiście uważam, że chodzi tu o taki fakt, by dzieło, które zostało stworzone przez autora pozostało nienaruszalne i najdoskonalsze, bo takim przecież jest w mniemaniu twórcy.

 Inną wspólną cechą charakteryzującą osoby twórcze jest dążenie do perfekcji. Mam tu na myśli nie własną osobowość twórcy, lecz doskonałość jego dzieła. Tam, gdzie osoby o mniejszych zdolnościach twórczych zadowoliły by się efektem niepełnym wybitny twórca będzie czuł niedosyt i będzie dążył do doskonałości. Chyba, że jego zamierzeniem jest właśnie pozostawienie odbiorcy z niedosytem, lub pozostawienie mu pola do interpretacji. Ale również takie działanie, jeśli osiąga zamierzony efekt jest w pewien sposób perfekcyjną manipulacja odbiorcami.  
. 
Podsumowując rozważania na temat cech osobowości twórczych dochodzimy do wniosku, że trudno jednoznacznie określić jakieś cechy uniwersalne, które będą charakteryzować umysły zdolne to tworzenia, badania i odkrywania. Można pokusić się jedynie o pewne wspólne cechy, które dotyczyć będą jedynie wybranych grup twórczości. Twórczość naukowa zapewne charakteryzuje się otwartością spojrzenia, analitycznym podejściem do zagadnień, dogłębnym poznaniem istoty problemu i spojrzenia nań z szerokiej perspektywy, wysokim współczynnikiem inteligencji, większą systematycznością, indywidualizmem. Twórczość artystyczna z kolei mniej potrzebuje inteligencji, a znacznie więcej niezależności i postaw buntu czasem przeradzających się w postawy aspołeczne. Ujmuje najczęściej problem z jednej – właściwej tylko danemu twórcy – strony i dąży do perfekcyjnego oddania jego subiektywnych poglądów i emocji. Niezależnie od wielu badań, mniej lub bardziej wiarygodnych, prowadzonych na mniej lub bardziej reprezentatywnej grupie osób, jest jedna cecha, która wspólnie wyróżnia umysły twórcze spośród przeciętności. Jest nią determinacja do osiągnięcia celu i dążenie do perfekcji. 

Źródła:

Indywidualne cechy twórców – Nęcka 2005

Sylwetka osoby twórczej w percepcji studentów kształcących się na kierunkach ekonomicznych i artystycznych - Agnieszka Wojtczuk Dariusz Turek SGH, Warszawa Centrum Pedagogiczne -2005

Poziom postawy twórczej uczniów o zróżnicowanym poziomie osiągnięć szkolnych -Małgorzata Kuśpit Anna Tychmanowicz Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Psychologii Ogólnej –2005

http://www.stanford.edu/~corelli/borderline.html  2007-11-25

http://pl.wikipedia.org/wiki/Pograniczne_zaburzenie_osobowo%C5%9Bci 2007-11-25

http://north.one.pl/~tmp-bit/tworczosc/index.htm 2007-11-25